Na Podlasiu byłem trzy razy, za każdym razem w innej części regionu. 7 lipca 2023 roku przejechałem samochodem jednodniową trasę wzdłuż Narwi: schrony z 1939 roku w Nowogrodzie, Las Łopuchowski, Tykocin z zamkiem i Wielką Synagogą, Górę Strękową koło Wizny i Łomżę. W lutym 2025 roku spędziłem weekend w Białymstoku, a w październiku 2021 roku – w Białej Podlaskiej, która leży na południowym Podlasiu, dziś w województwie lubelskim. W tym wpisie zebrałem, co zobaczyć na Podlasiu na podstawie tych trzech wyjazdów – z datami, cenami i praktycznymi informacjami na końcu.
Interaktywny Spis Treści
- Nowogród – schrony nad Narwią
- Las Łopuchowski – miejsce pamięci Żydów z Tykocina
- Zamek w Tykocinie
- Wielka Synagoga i Dom Talmudyczny w Tykocinie
- Tykocin – pomnik Czarnieckiego, kościół i Alumnat
- Góra Strękowa i Wizna – „polskie Termopile”
- Łomża – Stary Rynek
- Białystok – Pałac Branickich i muzeum medycyny
- Białystok – Rynek Kościuszki, świątynie i misie
- Białystok – Akcent ZOO
- Biała Podlaska – zespół zamkowo-parkowy Radziwiłłów
- Biała Podlaska – centrum i miejsca pamięci
- Informacje praktyczne
Nowogród – schrony nad Narwią
Pierwszym przystankiem był Nowogród w powiecie łomżyńskim. We wrześniu 1939 roku polskie oddziały broniły tu przeprawy przez Narew, a w dolinie rzeki do dziś stoją betonowe schrony bojowe. Prowadzi do nich Nadnarwiański Szlak Schronów Bojowych – na mapie przy szlaku zaznaczono 24 schrony, z których większość to dziś ruiny. Byłem tu rano, około 9:00.
Najlepiej zachowany jest ciężki schron bojowy „Most”, niedaleko mostu na Narwi. Według tablicy przy schronie stał niespełna 10 m od rzeki, a jego ściana czołowa i strop miały około 180 cm grubości. Uzbrojenie stanowiły trzy ciężkie karabiny maszynowe – jeden z nich w stalowej kopule na dachu. Załoga z Kompanii Fortecznej „Nowogród” walczyła od 8 do 10 września 1939 roku i późnym wieczorem 10 września wycofała się z bronią na pobliskie wzgórze. Pozostałe schrony pierwszej linii wysadzili jesienią 1944 roku wycofujący się Niemcy, więc „Most” jest jedynym, który z niej ocalał. W Nowogrodzie stoi też pomnik z czołgiem T-34 i dwoma działami (zdjęcie w galerii na dole).
Las Łopuchowski – miejsce pamięci Żydów z Tykocina
Kilka kilometrów przed Tykocinem, w Lesie Łopuchowskim, jest zbiorowy grób Żydów tykocińskich – ofiar Zagłady. Prowadzą do niego drogowskazy po polsku i hebrajsku. Przed wojną Żydzi stanowili około połowy z 5 tysięcy mieszkańców Tykocina. 25 i 26 sierpnia 1941 roku Niemcy wywieźli ich do tego lasu i rozstrzelali – źródła podają liczbę około 1400 ofiar, a niektóre nawet ponad 2 tysiące.
W ogrodzonym miejscu egzekucji są mogiły, głaz z Gwiazdą Dawida i tablice pamiątkowe. Gdy tu byłem, na ogrodzeniu wisiały izraelskie flagi, a na tablicach leżały kamyki i znicze zostawione przez odwiedzających. Od parkingu przy drodze prowadzi do niego leśna ścieżka.
Zamek w Tykocinie
Tykocin to małe miasteczko nad Narwią, około 30 km na zachód od Białegostoku. Mieszka tu niespełna 1900 osób, a prawa miejskie Tykocin otrzymał już w 1425 roku. Zwiedzanie zacząłem od zamku, który stoi na prawym brzegu Narwi, po drugiej stronie rzeki niż rynek.
Murowany zamek zbudowano w drugiej połowie XVI wieku dla króla Zygmunta Augusta, który trzymał tu m.in. swój skarbiec i bibliotekę, a później Stefan Batory umieścił w nim arsenał koronny. Zamek zniszczyły wojny ze Szwedami i pożar w 1734 roku, a w 1750 roku hetman Jan Klemens Branicki kazał rozebrać ruiny. To, co widać dziś, to rekonstrukcja – kamień węgielny pod nowy budynek położył prywatny inwestor w 2002 roku. W środku jest muzeum, restauracja i pokoje hotelowe.
Zwiedzanie obejmuje podziemia z wystawą – są tam m.in. kafle i inne znaleziska z wykopalisk, portrety królów i makieta dawnego zamku nad Narwią. W Sali Szklanej stoi duży piec kaflowy, a na wieżę Turmę, dawne więzienie, można wejść po krętych schodach – z góry widać dziedziniec, skrzydła zamku i pola wokół.
Z zamkiem wiąże się też ważna data: 1 listopada 1705 roku król August II Mocny ustanowił tu Order Orła Białego, najstarsze polskie odznaczenie. W jednej z sal wisi wstęga z krzyżem i gwiazdą orderu. Wzdłuż murów biegnie zadaszony drewniany ganek.
Wielka Synagoga i Dom Talmudyczny w Tykocinie
Po drugiej stronie Narwi, przy ulicy Koziej, stoi Wielka Synagoga zbudowana w 1642 roku w miejscu starszej, drewnianej bożnicy. Do II wojny światowej Tykocin był w dużej części miastem żydowskim, a synagoga jest jedną z najlepiej zachowanych w Polsce. Dziś razem z sąsiednim Domem Talmudycznym tworzy Muzeum w Tykocinie – oddział Muzeum Podlaskiego.
Wnętrze odtworzono tak, jak wyglądało w okresie międzywojennym. Na ścianach widać modlitwy po hebrajsku i aramejsku, na środku stoi czterofilarowa bima, a pod ścianą wschodnią – aron ha-kodesz, szafa na zwoje Tory. W bocznych salach jest wystawa judaików, m.in. nakryty stół szabatowy, tałesy i srebrne lichtarze.
W Domu Talmudycznym, dawnej szkole religijnej, jest wystawa „Tykocin w nurcie historii” – od późnego średniowiecza po drugą połowę XX wieku. Są tu m.in. zbroje i stroje szlacheckie, staropolski salon, postacie Jana Klemensa Branickiego i jego żony Izabeli oraz duża makieta miasta nad Narwią. Bilet łączony na oba budynki kosztuje 25 zł.
Tykocin – pomnik Czarnieckiego, kościół i Alumnat
Centrum Tykocina to duży plac z pomnikiem hetmana Stefana Czarnieckiego z 1763 roku. Postawiono go z inicjatywy Jana Klemensa Branickiego, prawnuka hetmana, i jest to drugi najstarszy świecki pomnik w Polsce – po Kolumnie Zygmunta w Warszawie. Kilka kroków dalej stoi Alumnat z lat 1634–1638, pierwszy w Polsce dom dla weteranów wojennych. Na bramie wisiał plakat filmu „U Pana Boga w ogródku” Jacka Bromskiego, który kręcono m.in. w Tykocinie.
Na końcu placu stoi barokowy kościół Świętej Trójcy z lat 1742–1749, ufundowany przez Branickiego – z dwiema wieżami połączonymi z fasadą półkolistymi arkadami. W bocznych uliczkach zachowało się sporo drewnianych domów, a z mostu na Narwi widać panoramę miasteczka – to zdjęcie otwiera ten wpis.
Na obiad zatrzymałem się w restauracji Tejsza tuż obok synagogi, z kuchnią żydowską. W lipcu 2023 roku kurczak po żydowsku (udka w sosie miodowym z rodzynkami) kosztował 22 zł, kugel – 19 zł, a surówka żydowska – 10 zł.
Góra Strękowa i Wizna – „polskie Termopile”
Po południu pojechałem na Górę Strękową koło Wizny, gdzie we wrześniu 1939 roku toczyła się bitwa pod Wizną. Według tablicy w dniach 7–10 września 1939 roku około 720 żołnierzy pod dowództwem kpt. Władysława Raginisa zatrzymało tu główne siły XIX niemieckiego korpusu pancernego. Dlatego tę obronę nazywa się „polskimi Termopilami”.
Na wzgórzu leżą betonowe bloki zniszczonych schronów. W schronie obserwacyjnym dowódcy odcinka walczył i zginął 10 września 1939 roku kpt. Raginis. Jego szczątki i szczątki jego zastępcy, por. Stanisława Brykalskiego, ekshumowano i 10 września 2011 roku złożono w grobie na szczycie – leżały na nim wieńce i biało-czerwone wstęgi. Z Góry Strękowej widać dolinę Narwi i pola wokół Wizny.
W samej Wiźnie, na ścianie jednego z budynków, jest duży czarno-biały mural. Według tablicy namalowano go w 2012 roku na podstawie zdjęcia zrobionego w tym miejscu 10 września 1939 roku – przedstawia polskich żołnierzy wziętych do niewoli, prowadzonych do kościoła w Wiźnie, podczas posiłku. Mural powstał z inicjatywy Stowarzyszenia „Wizna 1939” pod patronatem IPN.
Łomża – Stary Rynek
Ostatnim punktem dnia była Łomża. Stary Rynek po przebudowie otwarto w czerwcu 2023 roku, kilka tygodni przed moją wizytą – stoi tu klasycystyczny ratusz. Na rynek przeniesiono wtedy ławeczkę Hanki Bielickiej: aktorka w swoim charakterystycznym kapeluszu siedzi na brązowej ławce, obok której można usiąść. Bielicka mieszkała w Łomży do wybuchu II wojny światowej. Z rynku odchodzi deptak z kamienicami.
Białystok – Pałac Branickich i muzeum medycyny
Do Białegostoku przyjechałem w piątek 21 lutego 2025 roku wieczorem, bezpośrednim pociągiem PKP Intercity z Olsztyna przez Pisz i Ełk. Następnego dnia rano zacząłem od Pałacu Branickich, nazywanego „Wersalem Podlasia”. W XVIII wieku był rezydencją hetmana Jana Klemensa Branickiego – tego samego, który ufundował kościół i pomnik Czarnieckiego w Tykocinie. W 1944 roku pałac został w dużej części zniszczony, a odbudowano go w latach 1946–1960. Dziś mieści się w nim Uniwersytet Medyczny.
Wnętrza pałacu zwiedza się z biletem Muzeum Historii Medycyny i Farmacji, które działa w prawym skrzydle. Wybrałem trasę „Spacer w przeszłość”, obejmującą muzeum, reprezentacyjne sale i piwnice. W muzeum są m.in. dawna apteka z porcelanowymi i szklanymi naczyniami, szafka z truciznami, gabinety dentystyczny i okulistyczny oraz stare aparaty rentgenowskie.
W piwnicach jest wystawa o historii pałacu: spalone belki stropowe, zdjęcia ruin pałacu po wojnie i popiersia przywódców komunistycznych. Z piwnic trasa prowadzi na piętro – przez klatkę schodową z rzeźbami Atlasów do Auli Magna, salonów z portretami i pałacowej kaplicy.
Z okien pałacu widać ogród w stylu francuskim – w lutym przysypany śniegiem – oraz Bramę Wielką z gryfem na szczycie, którą wchodzi się na dziedziniec od strony miasta. Ogród jest otwarty i bezpłatny. W ogrodzie stoi m.in. czarny Pawilon pod Orłem ze złotym orłem na dachu.
Białystok – Rynek Kościuszki, świątynie i misie
Z pałacu do centrum idzie się kilka minut. Na Rynku Kościuszki stoi ratusz z lat 1745–1761. W 1940 roku Sowieci go rozebrali, a odbudowano go w latach 50. – od 1958 roku mieści się w nim Muzeum Podlaskie. Na jednej z kamienic przy rynku jest sgraffito z rycerzami, orłem i husarią. Przy rynku stoi też pomnik Józefa Piłsudskiego.
Obok rynku stoi Bazylika Archikatedralna Wniebowzięcia NMP, zwana kościołem farnym. Składa się z dwóch świątyń: barokowego „białego kościółka” z lat 1617–1625 i dużej neogotyckiej bazyliki z czerwonej cegły, zbudowanej w latach 1900–1905 według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Carskie władze zgodziły się tylko na rozbudowę starego kościoła, dlatego formalnie nowa świątynia jest jego „przybudówką”. Kilkaset metrów dalej stoi prawosławny sobór św. Mikołaja z lat 1843–1846.
Na wzgórzu przy ulicy Lipowej, w miejscu dawnego cmentarza, stoi biały kościół św. Rocha – modernistyczna świątynia z lat 1927–1946 według projektu Oskara Sosnowskiego, wpisana na listę Pomników Historii. W środku jest jasne, ośmioboczne wnętrze z okrągłym witrażem w sklepieniu.
W Białymstoku 15 grudnia 1859 roku urodził się Ludwik Zamenhof, twórca języka esperanto. Na budynku przy ulicy Zamenhofa, w miejscu jego domu rodzinnego, jest mural z postaciami w oknach i tablica po polsku i w esperanto. Na rogu Rynku Kościuszki stoi z kolei rzeźba młodego Zamenhofa, który patrzy na litery różnych alfabetów wpuszczone w chodnik.
Po mieście warto rozglądać się pod nogi: w różnych miejscach stoją małe figurki misiów z projektu WidziMisie, sfinansowanego z budżetu obywatelskiego. Każdy miś jest inny – jest m.in. łucznik i miś z piłką, a zimą część z nich miała na sobie dziergane szaliki i czapki.
Białystok – Akcent ZOO
Na południe od centrum, za Pałacem Branickich, działa Akcent ZOO – niewielki ogród zoologiczny z bezpłatnym wstępem. Są tu głównie zwierzęta żyjące w Polsce: żubry, jelenie, daniele (także białe), dziki, wilki i ptaki drapieżne, m.in. puchacz. Byłem tu w sobotę 22 lutego 2025 roku w południe – żubry leżały wtedy pod zadaszeniem przy sianie.
Biała Podlaska – zespół zamkowo-parkowy Radziwiłłów
Do Białej Podlaskiej przyjechałem 22 października 2021 roku pociągiem z Warszawy Wschodniej – miasto leży na linii do Terespola, około 35 km od granicy z Białorusią. Ma 49,4 km² powierzchni – pod tym względem jest drugim miastem województwa lubelskiego – i około 52 tysiące mieszkańców. Ponieważ miałem wtedy zagraniczny numer telefonu, dostałem SMS-a skierowanego do osób próbujących nielegalnie przekroczyć granicę od strony Białorusi: „Granica Polski jest zamknięta. Władze BLR kłamały. Wracaj do Mińska! Nie bierz żadnych tabletek od białoruskich żołnierzy” (w moim tłumaczeniu).
Najważniejszym zabytkiem miasta jest zespół zamkowo-parkowy Radziwiłłów, który zaczął budować w 1622 roku Aleksander Ludwik Radziwiłł. Sam pałac rozebrano w 1883 roku, ale zachowały się wieża bramna z barokowym hełmem, brama wjazdowa z fasadą w formie łuku triumfalnego, oficyny, kaplica i ziemne wały fortyfikacji. W wieży działa Muzeum Południowego Podlasia, a w oficynach m.in. szkoła muzyczna i biblioteka. Byłem tu w niedzielę 24 października 2021 roku.
Przy szkole muzycznej stoi pomnik Bogusława Kaczyńskiego, popularyzatora opery i operetki, który urodził się w Białej Podlaskiej w 1942 roku – odsłonięto go 2 maja 2020 roku, w rocznicę jego urodzin. Na skraju parku, w dolinie rzeki Krzny, jest drewniana ścieżka na palach z wieżami i schodami, która prowadzi między koronami drzew nad stawem.
Biała Podlaska – centrum i miejsca pamięci
W centrum miasta leży Plac Wolności z kolorowymi kamienicami i pomnikiem z orłem z napisem „Niepodległej”. Na ścianie jednego z budynków przy placu jest pomnik „Poległym Bohaterom” i tablica w miejscu egzekucji: 13 listopada 1943 roku niemiecka żandarmeria rozstrzelała tu 10 żołnierzy AK, a 23 listopada – 16 zakładników z powiatu bialskiego.
Nieopodal stoi ławeczka z Józefem Ignacym Kraszewskim, który w latach 1822–1826 uczył się tu w szkole wywodzącej się z Akademii Bialskiej, założonej w 1628 roku. Przy ulicy Terebelskiej stoi prawosławna cerkiew św. Cyryla i Metodego z dzwonnicą i mozaiką nad wejściem, zbudowana w latach 80. XX wieku.
Przy ulicy Prostej stoi budynek więzienia z lat 1897–1898. Tablica na fasadzie przypomina, że w październiku 1944 roku oraz w marcu i maju 1945 roku żołnierze Armii Krajowej z rozkazu mjr. Stefana Wyrzykowskiego „Zenona” uwolnili stąd w akcjach bojowych 120 żołnierzy AK – więźniów NKWD i UB.
W mieście zachowało się też sporo drewnianych domów, m.in. przy ulicach Janowskiej i Sadowej. Z Białej Podlaskiej wyjechałem w poniedziałek 25 października 2021 roku rano – pociągiem w stronę Olsztyna.
Informacje praktyczne
- Trasa wzdłuż Narwi: Nowogród, Las Łopuchowski, Tykocin, Góra Strękowa, Wizna i Łomża dają się objechać samochodem w jeden dzień. Najwięcej czasu zajmuje Tykocin – na zamek, synagogę i rynek warto zarezerwować około 4 godzin.
- Dojazd do Tykocina: miasteczko leży około 30 km od Białegostoku; bez samochodu dojedziesz autobusem z Białegostoku (rozkład sprawdź przed wyjazdem).
- Muzeum w Tykocinie (synagoga i Dom Talmudyczny): ul. Kozia 2, czynne od wtorku do niedzieli w godz. 10:00–17:00 (ostatnie wejście godzinę przed zamknięciem), w poniedziałki nieczynne. Bilet na oba budynki kosztuje 25 zł (ulgowy 15 zł), sama synagoga – 20 zł (ulgowy 10 zł), sam Dom Talmudyczny – 10 zł (ulgowy 8 zł); w czwartki wystawy stałe są bezpłatne (ceny z października 2026).
- Zamek w Tykocinie: to obiekt prywatny – zwiedzanie jest płatne, a aktualne ceny i godziny najlepiej sprawdzić na stronie zamku.
- Las Łopuchowski i Góra Strękowa: to miejsca pamięci w terenie, dostępne bez biletów. Na Górę Strękową najłatwiej dojechać samochodem.
- Dojazd do Białegostoku: z Warszawy najszybsze pociągi jadą około 1,5 godziny, a większość połączeń – około 2 godzin. Z Olsztyna kursuje bezpośredni pociąg PKP Intercity przez Pisz i Ełk (w 2025 roku jechał około 4 godzin).
- Pałac Branickich: bilet na trasę „Spacer w przeszłość” (muzeum, sale reprezentacyjne i piwnice) kosztował 30 zł, ulgowy 20 zł, a samo muzeum z piwnicami – 25 zł, ulgowy 15 zł (cennik z 2024 roku). Kasa jest w Muzeum Historii Medycyny i Farmacji w prawym skrzydle pałacu. Ogród jest bezpłatny.
- Akcent ZOO w Białymstoku: ul. Podleśna 4, wstęp bezpłatny.
- Ile czasu w Białymstoku: na pałac z muzeum, centrum, świątynie i zoo wystarczy jeden pełny dzień.
- Dojazd do Białej Podlaskiej: pociągi PKP Intercity jadą z Warszawy (linia do Terespola) około 1,5 godziny. Z dworca do zespołu Radziwiłłów i Placu Wolności idzie się około 20–30 minut.
- Muzeum Południowego Podlasia: ul. Warszawska 12, w wieży bramnej zespołu Radziwiłłów – park wokół jest otwarty i bezpłatny.
Galeria zdjęć
