Pod koniec października 2026 roku pojechaliśmy na weekend w Beskid Niski, w okolice Gorlic, z okazji urodzin Asi, z którą wchodziłem na Kilimandżaro. Nocowaliśmy w Bacówce PTTK w Bartnem, a w sobotę z częścią ekipy urodzinowej objechaliśmy cmentarze z I wojny światowej: na Przełęczy Małastowskiej (na granicy Małastowa i Gładyszowa), w Smerekowcu i na szczycie Rotundy, na którą weszliśmy szlakiem. Na koniec dnia zajrzeliśmy do drewnianej cerkwi w Kwiatoniu, wpisanej na listę UNESCO. Wiosną 1915 roku przez te okolice przechodził front, a wiele tutejszych cmentarzy zaprojektował słowacki architekt Dušan Jurkovič. Opisuję je w kolejności, w jakiej je odwiedziliśmy, a na końcu są informacje praktyczne.
Interaktywny Spis Treści
- Bartne i Bacówka PTTK
- Skąd tyle cmentarzy wojennych?
- Cmentarz nr 60 na Przełęczy Małastowskiej
- Cmentarz nr 56 w Smerekowcu
- Szlakiem na Rotundę
- Cmentarz nr 51 na Rotundzie
- Cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu
- Informacje praktyczne
Bartne i Bacówka PTTK
Do Bartnego dojechaliśmy w piątek wieczorem. To niewielka wieś w gminie Sękowa, a Bacówka PTTK stoi powyżej niej, na stoku Mareszki, na wysokości ok. 655 m. Bacówkę otwarto w 1977 roku, prowadzi ją Oddział PTTK w Gorlicach i ma 37 miejsc noclegowych. Obok przechodzą czerwony Główny Szlak Beskidzki i niebieski szlak na Przełęcz Małastowską. W środku jest drewniana jadalnia z ławami; na ścianach wiszą obrazy, a przy bufecie można kupić koszulki bacówki. Bywał tu Wojciech Bellon z Wolnej Grupy Bukowina – bacówka pojawia się w jednej z jego piosenek.
Bartne ma dwie drewniane cerkwie. Starsza, greckokatolicka cerkiew św. Kosmy i Damiana z 1842 roku (data jest wyryta nad wejściem), od 1970 roku jest muzeum – filią Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach. Ostatnio przeszła remont za 3,5 mln zł i znów można ją zwiedzać. My minęliśmy ją w sobotę w drodze na Przełęcz Małastowską.
Drewnianą cerkiew prawosławną, również pod wezwaniem świętych Kosmy i Damiana, zbudowano w 1928 roku. Stoi przy niej pomnik Stefana Szkurata, który pochodził z Bartnego – jego synem był kompozytor Dmytro Bortniański. W XIX wieku Bartne było ośrodkiem kamieniarstwa: z piaskowca z pobliskiego Magurycza Dużego robiono krzyże, nagrobki i kamienie młyńskie. Według tablicy Lasów Państwowych na Przełęczy Małastowskiej wiele przydrożnych krzyży i figurek z piaskowca w okolicznych wsiach to dzieło łemkowskich rzeźbiarzy z Bartnego i sąsiednich wsi.
Skąd tyle cmentarzy wojennych?
Cmentarzy z I wojny jest w tej części Beskidu Niskiego bardzo dużo, bo w 1915 roku przechodził tędy front. 2 maja 1915 roku na linii od Regetowa po ujście Dunajca do Wisły stanęło naprzeciw siebie ok. 217 tysięcy żołnierzy austro-węgierskich i niemieckich oraz 70–80 tysięcy rosyjskich. Po czterech godzinach ostrzału artyleryjskiego, o 10:00, wojska państw centralnych ruszyły do natarcia – tak zaczęła się bitwa pod Gorlicami, przełomowa dla frontu wschodniego. Walczyło w niej wielu Polaków, wcielonych do armii austro-węgierskiej, pruskiej i rosyjskiej. Niemal w całości z Polaków składały się cztery pułki krakowskiej 12. Dywizji Piechoty: 56. wadowicki, 100. cieszyński, 20. nowosądecki i 57. tarnowski.
Po odejściu frontu Austriacy postanowili pochować poległych na stałe i godnie – również żołnierzy przeciwnika. Oddział Grobów Wojennych w Krakowie, którym dowodził mjr Rudolf Broch, zbudował w latach 1916–1918 ponad 400 cmentarzy w 11 okręgach. Według tablicy na Przełęczy Małastowskiej wzdłuż dawnej linii frontu zachowało się 365 cmentarzy, na których leży ok. 61 tysięcy poległych. Okolice Gorlic, Uścia Gorlickiego i Sękowej należały do okręgu I Żmigród (31 cmentarzy), a jego cmentarze projektował słowacki architekt Dušan Jurkovič – sam zaprojektował ok. 35 cmentarzy. Dlatego tak często są tu drewniane kaplice, krzyże z daszkami i gontowe wieże, nawiązujące do miejscowego budownictwa.
Wsie, przez które jechaliśmy, to dawne wsie łemkowskie – stąd tyle cerkwi. W 1947 roku w akcji „Wisła” władze wysiedliły z południowo-wschodniej Polski ok. 140 tysięcy osób, w tym 30–35 tysięcy Łemków. Część rodzin wróciła pod koniec lat 50., a cerkwie w wielu wsiach, m.in. w Kwiatoniu i Małastowie, przejęli rzymscy katolicy.
Cmentarz nr 60 na Przełęczy Małastowskiej
Z Bartnego pojechaliśmy na Przełęcz Małastowską (604 m), przez którą biegnie droga wojewódzka nr 977 z Gorlic do przejścia granicznego ze Słowacją w Koniecznej. Na przełęczy, w świerkowym lesie przy drodze, leży cmentarz wojenny nr 60. Formalnie należy do Małastowa w gminie Sękowa, ale stoi na samej granicy z Gładyszowem. Zaprojektował go Dušan Jurkovič na planie dwunastoboku. Pochowano tu 174 żołnierzy armii austro-węgierskiej (138 znanych z nazwiska), poległych od lutego do maja 1915 roku – najwięcej z 89. pułku piechoty z Jarosławia. Leżą w 4 grobach zbiorowych i 63 pojedynczych.
Najbardziej charakterystyczna jest wysoka na 9,5 m drewniana kaplica na końcu cmentarza – z ażurowym szczytem, dachem krytym gontem i rzeźbioną płaskorzeźbą Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Pod płaskorzeźbą wisi tablica z niemieckim wierszem Hansa Hauptmanna: „Bleibt eingedenk in eures Glückes Tagen, dass dieser Grund von heißem Kampf geglüht…”. Polski przekład jest na tablicy informacyjnej przy wejściu: „Pamiętajcie w swoich pełnych szczęścia dniach, że na tej ziemi gorzał zaciekły bój, że tu tysiące odniosło śmiertelne rany, aby wokół was rozkwitło błogosławieństwo słońca”.
Groby mają kamienne obramowania, a nad nimi stoją drewniane krzyże z dwuspadowymi daszkami i promienistym ornamentem. Niektóre nagrobki mają inny kształt i gwiazdę Dawida – to drewniane macewy żołnierzy wyznania mojżeszowego. Na jednej z nich jest tabliczka Jakoba Gutmanna z c. i k. 4. pułku piechoty, poległego 2 maja 1915 roku, czyli w pierwszym dniu bitwy pod Gorlicami.
Cmentarz otacza ogrodzenie z drewnianych bali krytych gontem, ułożonych na kamiennych blokach; w 2024 roku gmina Sękowa przeprowadziła jego remont konserwatorski. Przy drodze na przełęczy stoi jeszcze drewniana rzeźba z napisem „650 lat Sękowej 1363–2013” – dwie postacie świętych trzymają model kościoła. Ustawiono ją na jubileusz Sękowej, siedziby gminy, do której należy przełęcz.
Cmentarz nr 56 w Smerekowcu
Z przełęczy zjechaliśmy przez Gładyszów do Smerekowca. Tutejszy cmentarz wojenny nr 56 leży tuż obok cmentarza parafialnego. Według tablicy powiatu gorlickiego pochowano na nim 22 żołnierzy armii austro-węgierskiej i 1 żołnierza armii rosyjskiej, w 2 mogiłach zbiorowych i 14 pojedynczych. Cmentarz należał do okręgu I Żmigród i również zaprojektował go Dušan Jurkovič.
Wygląda inaczej niż cmentarz na przełęczy: na grobach stoją ciemne drewniane krzyże z blaszanymi, półkolistymi daszkami, a pośrodku – wysoki drewniany krzyż centralny. Na krzyżach są tabliczki z nazwiskami; jedna z nich nosi nazwisko węgierskiego huzara Sándora Szásza z 3. pułku huzarów honwedu. Na wielu grobach leżały kwiaty i stały znicze. Ciekawostka: bolec spinający krzyż centralny ma główkę z zapalnika pocisku artyleryjskiego. Niemiecka inskrypcja cmentarza głosi: „Wir waren ein Atemzug der Millionen, die das Vaterland gerettet haben” – „Byliśmy oddechem milionów, którzy uratowali Ojczyznę”.
Szlakiem na Rotundę
Kolejnym celem była Rotunda (771 m) – zalesiony szczyt nad Regietowem i Zdynią. Na szlak weszliśmy przy drodze w Regietowie Wyżnym, gdzie stoi stary betonowy drogowskaz z napisem „Kriegerfriedhof / Cmentarz wojskowy nr 51 / Zugang – Droga” i tabliczką „1 km”. Na szczyt prowadzą razem czerwony Główny Szlak Beskidzki, który od 2000 roku przechodzi przez sam wierzchołek, i czarny szlak cmentarny oznaczony biało-czarnymi kwadratami.
Na początku szlaku stoi drewniana wiata Studenckiego Koła Przewodników Beskidzkich w Warszawie ze stołami, ławami i miejscem na ognisko – to pozostałość dawnego pola namiotowego, na którego miejscu SKPB od 2000 roku prowadzi studencką bazę namiotową. Dalej ścieżka wspina się przez buczynę, która w drugiej połowie października była już żółta. Pod górę szliśmy ok. 40 minut, razem z krótkim postojem przy wiacie.
Dziś szczyt porasta las, ale w czasie wojny Rotunda była prawie bezleśna. Tablica Nadleśnictwa Łosie na górze pokazuje archiwalne zdjęcie miejsca, w którym miał powstać cmentarz, z pojedynczymi drzewkami, i wyjaśnia, że okoliczne wzgórza służyły wtedy Łemkom za pastwiska. W planie urządzania lasu z 1953 roku szczyt opisano jako „haliznę/pastwisko” z jałowcem i zalecono zalesić go sosną, modrzewiem i jaworem, a pod ich osłoną – jodłą i bukiem.
Cmentarz nr 51 na Rotundzie
Na szczycie stoi cmentarz wojenny nr 51 – jeden z najbardziej rozpoznawalnych cmentarzy z I wojny w Polsce. Dušan Jurkovič (1868–1947) wybrał na niego właśnie bezleśne, widokowe wzgórze. Cmentarz ma plan koła o średnicy 38 m; stoją na nim cztery gontowe wieże o wysokości 12,35 m i wieża główna wysoka na 17 m, wszystkie zwieńczone ażurowymi krzyżami. W 24 grobach pochowano 54 żołnierzy – 42 z armii austro-węgierskiej i 12 z rosyjskiej. Leżą tu polegli w rejonie szczytu, a także żołnierze przeniesieni z okolicznych pól oraz z grobów przy cerkwi w Skwirtnem. Cmentarz budowano od wiosny 1917 do lata 1918 roku.
O Rotundę walczono w marcu 1915 roku. 25–26 marca armia austro-węgierska cofnęła się na odcinku od Zdyni po Stropkov na Słowacji, a broniący Rotundy 87. pułk piechoty ze Styrii wycofał się bez walki. 27 marca szczyt próbowały odbić 1. pułk tyrolskich strzelców cesarskich i salzburski 59. pułk piechoty, do którego wcielono trzy czeskie kompanie z Mladá Boleslav. Natarcie szło w mgle, w głębokim śniegu i po otwartym stoku, a pociski artylerii wybuchały w śniegu i niewiele dawały. Rosyjski 193. świjażski pułk piechoty utrzymał wierzchołek, a Rotunda pozostała w rękach Rosjan aż do maja 1915 roku.
Opuszczony cmentarz przez lata niszczał. Już w latach 30. XX wieku na dwóch wieżach były ułamane krzyże, a po II wojnie światowej jedną z wież wykorzystywano jako punkt obserwacyjny Wojsk Ochrony Pogranicza. W 1980 roku cmentarz jako pierwszy z cmentarzy I wojny w Małopolsce wpisano do rejestru zabytków, co jednak niewiele zmieniło.
Odbudowę zaczął w 2002 roku Społeczny Komitet Odbudowy Cmentarza Wojennego na Rotundzie. W sierpniu 2004 roku stanęły 24 nowe krzyże z tabliczkami imiennymi – materiały wożono na szczyt pojazdem gąsienicowym ze stadniny w Regietowie, bo do 2006 roku nie prowadziła tu droga dla aut. Miesiąc wcześniej, w lipcu 2004 roku, w czasie ulew przewróciła się największa, centralna wieża. Prace wykonywano społecznie (dużą rolę odegrało SKPB Warszawa), a materiały w dużej części sfinansował Austriacki Czarny Krzyż (Österreichisches Schwarzes Kreuz) z Vorarlbergu. Wieże odbudowywano po kolei: południowo-wschodnią w 2007 roku (sfinansowała ją Republika Czeska), centralną w 2008, północno-wschodnią w 2014, a dwie ostatnie w 2016 roku. W latach 2017–2018 odtworzono jeszcze wejście i wał.
Na tablicy przy cmentarzu jest też wiersz Hansa Hauptmanna w przekładzie Henryka Sznytki: „Nie użalajcie się, że wokół naszych grobów huczą wichry na tym samotnym wzgórzu dalekim od ludzi. Tu bliżej jesteśmy wezwaniu wieczności, tu każdego ranka słońce wcześniej nas kryje całunem purpury”.
Tuż obok, na drzewie przy szlaku, wiszą tabliczki szczytowe Rotunda 771 m n.p.m. Na dół zeszliśmy szeroką, szutrową leśną drogą wśród buków i świerków.
Cerkiew św. Paraskewy w Kwiatoniu
Na koniec pojechaliśmy do Kwiatonia, ok. 6 km od Regietowa. Drewnianą cerkiew św. Paraskewy zbudowano w drugiej połowie XVII wieku (często podaje się rok 1700), a wieżę dostawiono w 1743 roku – to najstarsza pewnie datowana wieża cerkwi łemkowskiej. Cerkiew ma trójdzielną bryłę typową dla zachodnich Łemków: prezbiterium, nawę i babiniec z wieżą, a nad każdą częścią gontowy dach z baniastym hełmem. Od 2013 roku jest na liście światowego dziedzictwa UNESCO jako jedna z 16 drewnianych cerkwi z polskiej i ukraińskiej części Karpat, a w 2025 roku czytelnicy „National Geographic Traveler” wybrali ją „Cudem Polski”.
Po akcji „Wisła” cerkiew przejęli rzymscy katolicy. Dziś to kościół filialny parafii w Uściu Gorlickim, współużytkowany z grekokatolikami. Wnętrze ma bogatą polichromię na ścianach i stropach oraz złocony ikonostas. Oba powstały w 1904 roku pod kierunkiem malarza Michała Bogdańskiego i snycerza Andrzeja Szajny.
Na stropie babińca jest Pokrow, czyli Opieka Bogurodzicy – w jej tle namalowano portrety fundatorów malowania. W kopule nawy jest Przemienienie Pańskie z aniołami i czterema ewangelistami, a na sklepieniu prezbiterium – Bóg Ojciec. W przedsionku warto spojrzeć na scenę, w której Chrystus wręcza klucze św. Piotrowi: w jej tle widać cerkiew w Kwiatoniu na skale.
Nad przejściem z babińca do nawy jest malowany napis cyrylicą. Wymienia fundatorów – księdza Andrzeja Wisłockiego, cerkiewnego Iwana Pyrcza i gromadę Kwiatonia – oraz cieślę Andrzeja Madzelana z Izb i rok 1811, a dalej podaje, że w 1904 roku, za księdza E. Jurczakiewicza, cerkiew dostała nowy ikonostas i została pomalowana. Choć według napisu cerkiew „została stworzona” w 1811 roku, badacze uznają ten rok za datę remontu. Najstarszym elementem wnętrza jest dziś antepedium ołtarza – fragment rzędu Deesis z pierwszej połowy XVII wieku.
Z dawnego wyposażenia zachowały się też m.in. ikona Hodegetrii z połowy XVIII wieku, ikona Opłakiwania z 1772 roku i kamienna chrzcielnica z 1750 roku. W cerkwi był pan, który opowiedział nam historię tego miejsca – w podziękowaniu zostawiliśmy datek na świątynię.
Informacje praktyczne
- Dojazd: wszystkie miejsca leżą na południe od Gorlic. Z centrum Gorlic na Przełęcz Małastowską jest ok. 17 km drogi, do Smerekowca ok. 22 km, do drogowskazu na Rotundę ok. 27 km, a do Kwiatonia ok. 28 km. Przełęcz Małastowską przecina droga wojewódzka nr 977 z Gorlic do Koniecznej; przy cmentarzu nr 60 jest plac, na którym można zaparkować.
- Trasa na jeden dzień: pętla Bartne – Przełęcz Małastowska – Smerekowiec – Rotunda – Kwiatoń – Bartne to ok. 60 km jazdy. Z wejściem na Rotundę i zwiedzaniem cerkwi zajmuje cały dzień.
- Rotunda: szlak zaczyna się przy drodze w Regietowie Wyżnym, przy drogowskazie do cmentarza nr 51 i wiacie SKPB. Drogowskaz podaje 1 km do cmentarza; według mapy-turystycznej.pl od bazy SKPB na szczyt jest ok. 1,6 km i ok. 50 minut pod górę (w dół ok. 25 minut).
- Cmentarze wojenne: wszystkie trzy, które odwiedziliśmy, były otwarte, bez biletów. Opisy, listy pochowanych i zdjęcia archiwalne ma wojewódzka baza grobów wojennych (grobywojenne.malopolska.uw.gov.pl).
- Cerkiew w Kwiatoniu: wstęp bezpłatny; na miejscu często jest ktoś, kto opowiada o historii cerkwi – można się odwdzięczyć datkiem na świątynię. Według VisitMałopolska cerkiew można zwiedzać w środy 9–17, od czwartku do soboty 9–18 i w niedziele 12–17 (przerwa 13:00–13:30), a w poniedziałki i wtorki po telefonie – godziny warto sprawdzić przed przyjazdem.
- Nocleg i Bartne: Bacówka PTTK w Bartnem ma 37 miejsc; do Przełęczy Małastowskiej jest stąd ok. 17 km samochodem, a pieszo można dojść niebieskim szlakiem przez Banicę. Cerkiew-muzeum w Bartnem jest otwarta pn.–czw. 9–17, sob. 9–18 i nd. 14–18 (w piątki nieczynna); bilet kosztuje 5 zł, ulgowy 2 zł, a we wtorki wstęp jest bezpłatny (według strony muzeum w Gorlicach).
- Spacery z Bartnego: przy bacówce wisi mapa PTTK Gorlice ze ścieżkami spacerowymi do cmentarzy wojennych nr 58, 59, 60, 62 i 64 oraz do osuwiska na Maguryczu, które zeszło w nocy z 14 na 15 września 1951 roku i utworzyło jeziorka.
- Korona Gór Polski: najwyższy szczyt polskiej części Beskidu Niskiego, Lackowa (997 m), należy do Korony Gór Polski.
Galeria zdjęć
