
Berlin to miasto, w którym historię XX wieku widać na każdym kroku – a najbardziej w miejscach, gdzie przez 28 lat stał Mur Berliński. W 2019 roku, kiedy Niemcy obchodzili 30. rocznicę jego upadku, odwiedziliśmy najważniejsze miejsca pamięci Muru: kolorową East Side Gallery, Miejsce Pamięci przy Bernauer Straße z zachowanym Pasem Śmierci i fragmenty muru przy Potsdamer Platz. Całą historię miasta – od średniowiecza po zjednoczenie Niemiec – zobaczyliśmy też w miniaturze, na interaktywnych makietach Little BIG City.
Interaktywny Spis Treści
- Mur Berliński w skrócie
- East Side Gallery – mur jako galeria sztuki
- Miejsce Pamięci Muru Berlińskiego przy Bernauer Straße
- Fragmenty muru przy Potsdamer Platz
- Checkpoint Charlie i wystawa o zimnej wojnie
- Granica na północy – Lübars i Blankenfelde
- Little BIG City – historia Berlina w makietach
- Informacje praktyczne
Mur Berliński w skrócie
Budowa muru ruszyła w nocy z 12 na 13 sierpnia 1961 roku – władze NRD odcięły nim Berlin Zachodni od reszty miasta i od otaczającej go NRD. Z czasem z prowizorycznego ogrodzenia powstał system umocnień: dwa mury, a między nimi pas graniczny z wieżami strażniczymi, nazywany Pasem Śmierci. Wokół Berlina Zachodniego granica liczyła ok. 155 km. Podczas prób ucieczki zginęło przy niej co najmniej 140 osób. Mur upadł 9 listopada 1989 roku i stał się symbolem walki o wolność – rok później Niemcy znów były jednym państwem.

W centrum miasta dawny przebieg muru wyznacza w bruku podwójny rząd kostki z metalowymi płytkami „Berliner Mauer 1961–1989”. Taki znacznik sfotografowałem na granicy dzielnic Pankow i Wedding.

9 listopada 2019 roku, dokładnie w 30. rocznicę upadku muru, byłem w okolicy Bramy Brandenburskiej, gdzie trwały obchody pod hasłem „30 years peaceful revolution – fall of the wall”.

East Side Gallery – mur jako galeria sztuki

East Side Gallery to najdłuższy zachowany odcinek Muru Berlińskiego – ok. 1,3 km wzdłuż Szprewy, między dworcem Ostbahnhof a mostem Oberbaumbrücke. W 1990 roku pomalowało go ponad stu artystów z ponad dwudziestu krajów i tak mur stał się największą galerią sztuki na świeżym powietrzu. Malowidła mówią o wolności, podziałach i nadziei, a część z nich stała się ikonami Berlina.
Najsłynniejszy jest „Pocałunek braterski” Dmitrija Wrubla – przywódca ZSRR Leonid Breżniew całuje przywódcę NRD Ericha Honeckera, a podpis głosi: „Boże, pomóż mi przeżyć tę śmiertelną miłość”. Przy tym muralu zawsze stoi tłum osób robiących zdjęcia. Warto przejść całą galerię spacerem – każdy fragment jest inny.






Pierwszy raz szedłem wzdłuż East Side Gallery w lipcu 2011 roku, podczas pierwszego pobytu w Berlinie. Tabliczka na murze przypomina najważniejsze daty: mur stanął w 1961 roku, upadł 9 listopada 1989 roku, malowidła powstały od lutego do września 1990 roku, a w 2009 roku je odnowiono. Jednym z najbardziej znanych jest Trabant przebijający mur – praca Birgit Kinder z 1990 roku.
Część murali to same napisy. Na jednym wypisano po niemiecku i angielsku afrykańskie przysłowie: „Wielu małych ludzi w wielu małych miejscach, robiąc wiele małych rzeczy, może zmienić oblicze świata”. Inny wygląda jak tablica drogowa: „Detour to the Japanese Sector” („Objazd do sektora japońskiego”) – to praca Thomasa Klingensteina z 1990 roku. W podzielonym Berlinie były cztery sektory: amerykański, brytyjski, francuski i radziecki – japońskiego nigdy nie było.
Miejsce Pamięci Muru Berlińskiego przy Bernauer Straße

Zupełnie inny charakter ma Miejsce Pamięci Muru Berlińskiego (Gedenkstätte Berliner Mauer) przy Bernauer Straße. Na tej ulicy granica biegła tuż przy domach – mieszkańcy uciekali na Zachód przez okna, zanim zamurowano je, a później wyburzono całe kamienice. Dziś na odcinku dawnego pasa granicznego urządzono muzeum pod gołym niebem: rdzawe stalowe pręty wyznaczają przebieg muru, a tablice i makiety pokazują, jak wyglądała granica.

Z tarasu widokowego w centrum dokumentacji widać oryginalnie zachowany fragment granicy – mur zewnętrzny i wewnętrzny, piaszczysty Pas Śmierci i strażnicę. Dopiero z góry widać, jak przemyślany był ten system i jak trudno było go pokonać.

Na wystawie przy Bernauer Straße jest m.in. zdjęcie z 1985 roku, na którym władze NRD wysadzają wieżę Kościoła Pojednania (Versöhnungskirche) – kościół stał w pasie granicznym.

Fragmenty muru przy Potsdamer Platz
Mur przecinał też Potsdamer Platz – przed wojną jeden z najruchliwszych placów Europy, a w czasach podziału miasta pustkowie w pasie granicznym. Dziś stoją tu nowoczesne wieżowce, a o dawnej granicy przypomina kilka pomalowanych segmentów muru z tablicami informacyjnymi.

Checkpoint Charlie i wystawa o zimnej wojnie
Checkpoint Charlie przy Friedrichstraße był w latach 1961–1990 najbardziej znanym przejściem granicznym między Berlinem Wschodnim a Zachodnim – korzystali z niego cudzoziemcy, dyplomaci i żołnierze aliantów. Dziś stoi tu kopia budki wartowniczej z workami z piaskiem, a nad ulicą wiszą podświetlone portrety żołnierzy – radzieckiego i amerykańskiego.
Obok, na długim ogrodzeniu, jest bezpłatna wystawa plenerowa z wielkoformatowymi zdjęciami: radzieckie czołgi przy przejściu podczas powstania 17 czerwca 1953 roku, amerykańskie czołgi z 27 października 1961 roku, kiedy przy Checkpoint Charlie stanęły naprzeciw siebie czołgi USA i ZSRR, a także zdjęcie przejścia z góry z około 1980 roku, zrobione przez Stasi. Oglądałem ją z tatą.
Jak wyglądało to miejsce w czasie lockdownu w 2021 roku, pokazuję we wpisie Berlin: co zobaczyć.
Granica na północy – Lübars i Blankenfelde
Mur otaczał cały Berlin Zachodni – także na wiejskich obrzeżach miasta. Latem spacerowałem po polach i łąkach koło Lübars, na północnym skraju Berlina, którędy biegła granica z NRD. Przy ścieżce stoi gablota z kolczastymi matami „Stachelmatten” z około 10-centymetrowymi kolcami. Według tablicy NRD kładła je w rowach na łąkach Eichwerder, żeby uciekinierzy nie mogli przejść nimi do Berlina Zachodniego; te w gablocie znaleziono w listopadzie 2013 roku. W mediach nazywano je „trawnikiem Stalina”.
Kawałek dalej, przy drodze z Blankenfelde do Lübars, stoi tablica „Krankensammellager in Blankenfelde-Nord”. W latach 1941–1945 był tu obóz dla chorych robotników przymusowych ze Związku Radzieckiego, niezdolnych już do pracy – według tablicy udokumentowano co najmniej 700 zgonów. W latach 1961–1989 teren leżał w strefie umocnień granicznych.
Więcej o samym Lübars – polach, stawach i dolinie Tegeler Fließ – piszę we wpisie Zielony Berlin.
Little BIG City – historia Berlina w makietach

W jaki sposób przystępnie pokazać historię miasta? Little BIG City u stóp wieży telewizyjnej przy Alexanderplatz przedstawiało ją za pomocą miniaturowych, interaktywnych makiet – od XIII wieku do czasów współczesnych. Byliśmy tu, gdy odwiedzili mnie w Berlinie Michał i Patrycja – tego samego dnia co w muzeum Madame Tussauds. Wiele pokazanych budowli zachowało się do dziś, więc sporo z nich rozpoznawaliśmy, widząc je wcześniej na żywo. Uwaga: Little BIG City zostało zamknięte na stałe w grudniu 2024 roku – zostają zdjęcia.
Wędrówka zaczynała się w „zaściankowym” średniowieczu – z targami, publicznymi karami i stosami.


Potem przenosiliśmy się do coraz bardziej okazałego miasta: karnawał w 1788 roku, rozwój Berlina na początku XX wieku i lata dwudzieste z ogromnym centrum rozrywki Haus Vaterland przy Potsdamer Platz (zniszczonym w czasie wojny i rozebranym w latach 70.).



Najmocniejsze wrażenie robiła część o latach 30. i II wojnie światowej: pożar Reichstagu w 1933 roku, palenie książek przez nazistów, a potem miasto obrócone w gruzy. Kościół Pamięci Cesarza Wilhelma, uszkodzony w bombardowaniu, do dziś stoi w Berlinie jako ruina-pomnik – i właśnie w takim stanie jest na makiecie.




Kolejne makiety pokazywały podzielone miasto: budowę muru, wieże strażnicze, przejście graniczne Checkpoint Charlie i obchody 40-lecia NRD w 1989 roku – zaledwie kilka tygodni przed upadkiem muru. Po drugiej stronie granicy tętnił życiem zachodni Berlin, ze stacją metra przy Kurfürstendamm.





Na makietach nie zabrakło symboli miasta: Bramy Brandenburskiej i Kolumny Zwycięstwa (Siegessäule), upamiętniającej zwycięstwa Prus w wojnach z lat 1864–1871. Na koniec Bramę oglądało się jeszcze w animacji przy wyjściu.


Informacje praktyczne
- East Side Gallery – Mühlenstraße, między stacją Berlin Ostbahnhof a Warschauer Straße; to ulica, więc wstęp jest wolny o każdej porze.
- Miejsce Pamięci Muru Berlińskiego – Bernauer Straße (najbliżej stacja S-Bahn Nordbahnhof); teren na zewnątrz jest dostępny bez opłat.
- Potsdamer Platz – fragmenty muru stoją przy wyjściu ze stacji; po drodze warto zobaczyć Bramę Brandenburską i Reichstag.
- Jak połączyć – wszystkie trzy miejsca da się zobaczyć w jeden dzień, przemieszczając się S-Bahnem i metrem. Na mapie przy Bernauer Straße dobrze widać, którędy biegła granica.
- Checkpoint Charlie – Friedrichstraße, przy stacji metra U6 Kochstraße; wystawa plenerowa jest bezpłatna i dostępna o każdej porze.
- Little BIG City – atrakcja została zamknięta w grudniu 2024 roku.






































