W latach 2019–2023 mieszkałem w Berlinie i w tym czasie odwiedziłem wiele miejsc, które przypominają o historii XX wieku: o nazistowskim terrorze, Holokauście, II wojnie światowej i podziale miasta murem. Większość z nich opisałem szerzej w innych wpisach, a tutaj zebrałem te miejsca pamięci w Berlinie w jedną trasę. Przy każdym miejscu jest krótki opis, data mojej wizyty i link do dłuższego tekstu. Kolejność sekcji to propozycja trasy: najpierw miejsca w centrum, które da się obejść pieszo, potem te, do których trzeba podjechać S-Bahnem lub metrem. Wstęp do wszystkich jest bezpłatny.
Interaktywny Spis Treści
- Topografia Terroru i ruina dworca Anhalter Bahnhof
- Miejsce dawnego bunkra Hitlera
- Pomnik Pomordowanych Żydów Europy
- Przy Reichstagu – pomnik Sinti i Romów oraz tablica „Solidarności”
- Pomniki Żołnierzy Radzieckich – Tiergarten i Treptower Park
- Neue Wache – Centralne Miejsce Pamięci Niemiec
- Bebelplatz – miejsce palenia książek w 1933 roku
- Dworzec Friedrichstraße – pomnik Kindertransportu
- Miejsce Pamięci Muru Berlińskiego przy Bernauer Straße
- Wittenbergplatz – tablica „Orte des Schreckens”
- Breitscheidplatz – Kościół Pamięci i miejsce pamięci ofiar zamachu
- Dom Konferencji w Wannsee
- Informacje praktyczne
Topografia Terroru i ruina dworca Anhalter Bahnhof
Trasę najlepiej zacząć od Topografii Terroru (Topographie des Terrors) przy Niederkirchnerstraße. W latach 1933–1945 stały tu siedziby Gestapo, kierownictwa SS i Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy. Dziś działa tu bezpłatne centrum dokumentacji z wystawą o nazistowskim terrorze. Wzdłuż ulicy zachował się odcinek Muru Berlińskiego, a za nim stoi gmach dawnego Ministerstwa Lotnictwa Rzeszy. Byłem tu 16 lipca 2020 roku z rodzicami.
Na wystawie jest sporo śladów z okupowanej Polski, m.in. zdjęcie publicznej egzekucji trzech Polaków na Starym Rynku w Kutnie w czerwcu 1941 albo 1942 roku. Według podpisu skazał ich sąd specjalny we Włocławku za rzekomy czarny handel. Niemiecko-polskie obwieszczenie z tej samej wystawy pokazałem we wpisie Berlin: co zobaczyć.
Kilkaset metrów dalej, przy stacji S-Bahn Anhalter Bahnhof, stoi ruina portalu dawnego dworca. W latach 1942–1945 odjeżdżały stąd transporty berlińskich Żydów, głównie starszych osób, do getta w Theresienstadt (Terezinie). Dworzec zniszczyły bombardowania, a po wojnie go rozebrano – został tylko fragment fasady. Zdjęcie zrobiłem tego samego dnia rano.
Miejsce dawnego bunkra Hitlera
Z Topografii Terroru idzie się na północ ulicą Wilhelmstraße, przy której stały kiedyś ministerstwa i Kancelaria Rzeszy. Przy ulicy In den Ministergärten, między blokami z czasów NRD, jest zwykły parking. Pod tym terenem znajdował się Führerbunker, w którym 30 kwietnia 1945 roku Hitler popełnił samobójstwo. Przypomina o tym tylko tablica informacyjna z planem bunkrów. Byłem tu w kwietniu i w sierpniu 2022 roku, a tablicę pokazałem we wpisie Berlin: co zobaczyć.
Pomnik Pomordowanych Żydów Europy
Kilka minut dalej, między Potsdamer Platz a Bramą Brandenburską, leży Pomnik Pomordowanych Żydów Europy. Tworzy go 2711 betonowych bloków różnej wysokości na falującym terenie, a między nimi biegną wąskie alejki. Pomnik zaprojektował Peter Eisenman, otwarto go w 2005 roku, a pod polem bloków działa punkt informacyjny z wystawą. Byłem tu wiele razy, m.in. w lipcu 2019 i w sierpniu 2022 roku. Więcej o okolicy Bramy piszę we wpisie Berlin: co zobaczyć.
Przy Reichstagu – pomnik Sinti i Romów oraz tablica „Solidarności”
Po drugiej stronie Bramy Brandenburskiej, w parku Tiergarten tuż przy Reichstagu, jest Pomnik Sinti i Romów Europy zamordowanych w czasach narodowego socjalizmu. Zaprojektował go Dani Karavan, a odsłonięto go w 2012 roku. To okrągły basen z ciemną wodą, a na trójkątnym kamieniu pośrodku codziennie kładzie się świeży kwiat. Zdjęcie zrobiłem 30 sierpnia 2022 roku.
Kawałek dalej, przy Ebertstraße, stoi fragment ceglanego muru ze Stoczni Gdańskiej. Według tablicy obok to dar Sejmu dla Bundestagu i część muru, na który 14 sierpnia 1980 roku wspiął się Lech Wałęsa, żeby zorganizować strajk – ten strajk doprowadził do powstania „Solidarności”. Dwujęzyczna tablica upamiętnia walkę „Solidarności” o wolność i demokrację oraz wkład Polski w zjednoczenie Niemiec. Byłem tu 15 lipca 2020 roku.
Pomniki Żołnierzy Radzieckich – Tiergarten i Treptower Park
Od Reichstagu jest blisko do Straße des 17. Juni, przy której stoi Pomnik Żołnierzy Radzieckich w Tiergarten – kolumnada z figurą żołnierza, odsłonięta w listopadzie 1945 roku. Według tablicy obok pochowano tu ponad 2000 żołnierzy Armii Czerwonej poległych w bitwie o Berlin. Byłem tu 15 lipca 2020 roku. Więcej o tym pomniku piszę we wpisie Berlin: śladami NRD.
Największy radziecki pomnik w Berlinie stoi w Treptower Park, we wschodniej części miasta, więc najlepiej dojechać tam S-Bahnem. Szeroką aleję z grobami zamyka kopiec z figurą żołnierza z dzieckiem na ręku, a na granitowej płycie wyryto po rosyjsku i po niemiecku napis „Ojczyzna nie zapomni swoich bohaterów”. Byłem tam 18 lipca 2020 roku. Ten pomnik i trzeci, w Schönholzer Heide, opisałem w tym samym wpisie – Berlin: śladami NRD.
Neue Wache – Centralne Miejsce Pamięci Niemiec
Wracając przez Bramę Brandenburską, idzie się aleją Unter den Linden do Neue Wache – dawnego odwachu z lat 1816–1818 projektu Karla Friedricha Schinkla. Według tablicy przy wejściu w czasach NRD był to „Pomnik Ofiar Faszyzmu i Militaryzmu”, a w 1969 roku pochowano tu szczątki nieznanego żołnierza i nieznanego więźnia obozu koncentracyjnego. Od 1993 roku to Centralne Miejsce Pamięci Republiki Federalnej Niemiec, poświęcone ofiarom wojny i tyranii. Pośrodku pustej sali stoi rzeźba Käthe Kollwitz „Matka z martwym synem”. Byłem tu z tatą 29 sierpnia 2022 roku; zbliżenie rzeźby jest we wpisie Berlin: co zobaczyć.
Bebelplatz – miejsce palenia książek w 1933 roku
Kilka kroków od Neue Wache, po drugiej stronie Unter den Linden, leży Bebelplatz – plac między Operą Państwową, katedrą św. Jadwigi i Starą Biblioteką, naprzeciw głównego gmachu Uniwersytetu Humboldtów. W 1933 roku nazywał się Opernplatz. Wieczorem 10 maja 1933 roku nazistowscy studenci spalili tu około 20 000 książek – wśród nich dzieła Heinricha Heinego, Karola Marksa, Alberta Einsteina i Ericha Marii Remarque’a – a przemówienie wygłosił Joseph Goebbels. Tego samego dnia książki płonęły też w wielu innych niemieckich miastach uniwersyteckich.
Pośrodku placu, pod szybą wpuszczoną w bruk, jest pomnik „Bibliothek” (Biblioteka) izraelskiego artysty Michy Ullmana, odsłonięty w 1995 roku. Przez szybę widać podziemne pomieszczenie z pustymi białymi regałami, na których zmieściłoby się około 20 000 książek – mniej więcej tyle, ile tu spalono. Po zmroku pomieszczenie jest podświetlone. Zdjęcie zrobiłem wieczorem 25 grudnia 2024 roku, kiedy na placu działał jarmark świąteczny: szybę otaczała wtedy taśma na słupkach, a obok stała tablica z opisem pomnika. Sam jarmark pokazałem we wpisie Berlin: co zobaczyć.
Obok szyby w bruk wpuszczono dwie brązowe tablice. Na jednej napisano, że w środku tego placu 10 maja 1933 roku nazistowscy studenci spalili dzieła setek wolnych pisarzy, publicystów, filozofów i naukowców. Na drugiej jest zdanie Heinricha Heinego z tragedii „Almansor” (1820): „Das war ein Vorspiel nur, dort wo man Bücher verbrennt, verbrennt man am Ende auch Menschen” („To było tylko preludium – tam, gdzie pali się książki, w końcu pali się także ludzi”). Tablice sfotografowałem 6 września 2021 roku, w czasie Festival of Lights – projekcje na budynkach wokół placu są we wpisie Festival of Lights w Berlinie.
Dworzec Friedrichstraße – pomnik Kindertransportu
Z Unter den Linden jest kilka minut do dworca Friedrichstraße. Od strony Georgenstraße stoi tu pomnik „Züge in das Leben – Züge in den Tod” („Pociągi do życia – pociągi do śmierci”) Franka Meislera. Przypomina żydowskie dzieci: część z nich w latach 1938–1939 wyjechała stąd do Wielkiej Brytanii w ramach akcji Kindertransport i przeżyła wojnę, a inne deportowano do obozów zagłady. Frank Meisler urodził się w Gdańsku i sam wyjechał jednym z takich transportów – podobny jego pomnik stoi przy dworcu Gdańsk Główny. Widziałem go z tatą 21 kwietnia 2022 roku. Tuż obok jest Tränenpalast, opisany we wpisie Berlin: muzea.
Miejsce Pamięci Muru Berlińskiego przy Bernauer Straße
Z dworca Friedrichstraße S-Bahn jedzie kilka minut do stacji Nordbahnhof, przy której zaczyna się Miejsce Pamięci Muru Berlińskiego (Gedenkstätte Berliner Mauer). Na Bernauer Straße granica biegła tuż przy domach. Dziś na pasie dawnej strefy granicznej stoją oryginalne fragmenty muru, zachowany pas śmierci ze strażnicą i rdzawe pręty wyznaczające przebieg muru. Byłem tu w maju 2019, w lipcu 2020 i w grudniu 2024 roku.
Na ścianie jednej z kamienic przy Bernauer Straße wisi powiększone zdjęcie Petera Leibinga: żołnierz NRD Conrad Schumann przeskakuje przez drut kolczasty na Zachód 15 sierpnia 1961 roku, dwa dni po rozpoczęciu budowy muru. Więcej o tym miejscu piszę we wpisie Berlin: śladami Muru Berlińskiego.
Wittenbergplatz – tablica „Orte des Schreckens”
W zachodniej części miasta, przy stacji metra Wittenbergplatz, stoi wysoka tablica z napisem „Orte des Schreckens, die wir niemals vergessen dürfen” („Miejsca grozy, o których nie wolno nam nigdy zapomnieć”). Pod spodem wypisano nazwy obozów koncentracyjnych i miejsc zagłady: Auschwitz, Stutthof, Majdanek, Treblinka, Theresienstadt, Buchenwald, Dachau, Sachsenhausen, Ravensbrück, Bergen-Belsen, Trostenez i Flossenbürg. Cztery pierwsze znajdowały się na terenie dzisiejszej Polski. Zdjęcie zrobiłem 24 sierpnia 2019 roku. Miejsce Pamięci Sachsenhausen pod Berlinem opisałem we wpisie Wycieczki pod Berlin.
Więcej zdjęć z tej okolicy – Wittenbergplatz, Tauentzienstraße i Ku’damm – jest we wpisie o dawnym Berlinie Zachodnim.
Breitscheidplatz – Kościół Pamięci i miejsce pamięci ofiar zamachu
Z Wittenbergplatz idzie się kilka minut ulicą Tauentzienstraße do Kościoła Pamięci Cesarza Wilhelma na Breitscheidplatz. Jego wieżę zniszczyły bombardowania w czasie II wojny światowej i zostawiono ją jako ruinę, która przypomina o wojnie. Byłem tu wieczorem 21 września 2019 roku.
Na schodach przed kościołem jest miejsce pamięci ofiar zamachu z 19 grudnia 2016 roku, kiedy terrorysta wjechał ciężarówką w jarmark świąteczny. Na stopniach wypisano imiona i nazwiska ofiar oraz kraje, z których pochodziły – wśród nich Łukasza Urbana z Polski, kierowcę porwanej ciężarówki. Tego wieczoru stały przy nich znicze i zdjęcia. Więcej piszę we wpisach Berlin: co zobaczyć i Berlin: jarmarki świąteczne.
Więcej o Kościele Pamięci i Breitscheidplatz piszę we wpisie o dawnym Berlinie Zachodnim.
Dom Konferencji w Wannsee
Ostatnie miejsce leży na południowo-zachodnim skraju Berlina, nad jeziorem Großer Wannsee. W tej willi 20 stycznia 1942 roku wysocy urzędnicy III Rzeszy i oficerowie SS uzgodnili organizację zagłady europejskich Żydów. Od 1992 roku działa tu miejsce pamięci i ośrodek edukacyjny Haus der Wannsee-Konferenz z bezpłatną wystawą. Od strony ogrodu przy schodach na taras stoi kamienny lew. Byłem tu 16 sierpnia 2020 roku; tablicę na ścianie willi i polski wątek wystawy pokazałem we wpisie Poczdam i Wannsee.
Informacje praktyczne
- Trasa pieszo: Topografia Terroru, miejsce bunkra, Pomnik Pomordowanych Żydów, okolice Reichstagu, pomnik w Tiergarten, Neue Wache, Bebelplatz i dworzec Friedrichstraße leżą blisko siebie – to kilka kilometrów spaceru. Początek trasy jest przy stacjach S-Bahn Anhalter Bahnhof i Potsdamer Platz.
- Punkt orientacyjny: Brama Brandenburska – od niej do Pomnika Pomordowanych Żydów, Reichstagu i pomnika w Tiergarten idzie się kilka minut.
- Dojazd do dalszych miejsc: z Friedrichstraße S-Bahn jedzie do stacji Nordbahnhof przy Bernauer Straße. Do Treptower Park dojedziesz S-Bahnem do stacji Treptower Park, a na Wittenbergplatz metrem; Breitscheidplatz jest kilka minut spacerem dalej, przy stacji Zoologischer Garten. Do Domu Konferencji w Wannsee jedzie się S-Bahnem do stacji Wannsee, a stamtąd autobusem 114.
- Za darmo: wszystkie opisane miejsca są bezpłatne, także wystawy w Topografii Terroru i w Domu Konferencji w Wannsee.
- Ile czasu: centrum razem z Bernauer Straße to jeden dzień. Treptower Park, zachodnią część miasta i Wannsee lepiej zostawić na drugi dzień.
- Zachowanie: to miejsca pamięci – na bloki Pomnika Pomordowanych Żydów nie wolno wchodzić ani po nich skakać.
- Więcej Berlina: najważniejsze atrakcje opisałem we wpisie Berlin: co zobaczyć, a mur i przejścia graniczne – we wpisie Berlin: śladami Muru Berlińskiego.
